9 stycznia mija druga rocznica śmierci Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego (1956–2024), katolickiego księdza, duszpasterza Ormian w Polsce, w czasach PRL działacza opozycji, kapelana podziemnej „Solidarności”, opiekuna niepełnosprawnych (był prezesem Fundacji im. Brata Alberta), historyka Kościoła, zwolennik lustracji duchownych, rzecznika upamiętnienia ofiar i potępienia sprawców ludobójstwa na Kresach Wschodnich (laureat nagrody Kustosz Pamięci Narodowej), a także poety.
Sam długi wstęp pokazuje, że ks. Isakowicz-Zaleski był postacią nietuzinkową, która odcisnęła się widocznie na życiu wielu osób i całych środowisk. Z pewnością na jego drogę wpłynęły doświadczenia rodzinne. Urodził się w Krakowie w 1956 r. Po rodzicach odziedziczył kresowe pochodzenie. Ojciec, Jan Zaleski, urodził się w Monasterzyskach, woj. tarnopolskie. Matka, która była nauczycielką, pochodziła z ormiańskiej rodziny Isakowiczów, osiadłej na Kresach Wschodnich. Sam Isakowicz-Zaleski wyrażał je następująco:
Dziedzictwo
otrzymałem w spadku ormiańską duszę
lwowski akcent kresowy patriotyzm
ukraińską tęsknotę za Bogiem
białoruski dworek protoplasty Marcina
i jego przyjaźń z żydowskim rabinem
trwogę przed tatarskim zagonem
ślady po rosyjskiej nahajce
obóz przejściowy na włoskiej ziemi
wspomnienie węgierskich honwedów
to całe dziedzictwo bogate i trudne
pomoże mi być Polakiem
co żyje w łacińskiej kulturze
zachowa obywatelstwo Wschodniej Europy
(z tomiku Wiersze, 2006)
Mi osobiście był znany jako lider społeczności Ormian polskich. Od 2000 roku był duszpasterzem środowiska polskich Ormian w Krakowie, a od 2009 roku proboszczem parafii ormiańskokatolickiej w Gliwicach, obejmującej południową Polskę. W latach 2009–2014 był przedstawicielem mniejszości ormiańskiej w Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych. W 2018 roku ambasador Armenii w Polsce Edgar Ghazaryan, wręczył mu najwyższe odznaczenie dla obcokrajowców, Złoty Medal Ministerstwa Diaspory Armenii.
Ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski był autorem szeregu publikacji, w tym głośnej pracy Księża wobec bezpieki. Na przykładzie archidiecezji krakowskiej, za którą w 2007 r. otrzymał Nagrodę Literacką im. Józefa Mackiewicza, ale także książki Przemilczane ludobójstwo na Kresach (Kraków 2008), opracowań z dziejów kościoła ormiańskiego Arcybiskup ormiański Izaak Mikołaj Isakowicz »Złotousty« (1824–1901). Duszpasterz, społecznik i patriota i Słownik biograficzny księży ormiańskokatolickich i księży rzymskokatolickich pochodzenia ormiańskiego w Polsce w latach 1700–2000 oraz autobiografii Moje życie nielegalne.
A to tylko fragment jego działalności. Mniej znany jest zapewne jako poeta, a jednak wydał kilka tomów poetyckich. Pierwsze utwory powstały jeszcze w latach 70. XX wieku, kiedy jako młody kleryk był przymusowo wcielony do służby wojskowej. W 1981 roku został wydany nakładem Wydawnictwa Krzyża Nowohuckiego jego pierwszy tomik pt. Oblężenie (Wyd. II. Kraków: Rota, 1985). W 1985 roku ukazał się drugi tomik pt. Wspomnienia (Kraków: Rota), w latach 1987-1988 trzeci pt. Morze Czerwone. Wiersze (Kraków: Libertas), a w 1993 roku czwarty pt. Świętych obcowanie.
W 2006 roku ukazał się nakładem Małego Wydawnictwa zbiór pt. Wiersze. Sam autor mówił w jednym z wywiadów: „Te wiersze zostały przygotowane w związku ze zbliżającą się 25 rocznicą wprowadzenia stanu wojennego, by pokazać że była poezja stanu wojennego.” (https://isakowicz.pl/post/). Zbiór zawiera 67 wierszy, w tym 14 wcześniej niepublikowanych utworów.
Polecam, bo obok poezji Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego trudno przejść obojętnie. Na potwierdzenie zamieszczam poniżej jeszcze jeden z utworów.
Legionista
już biegnie ta kula
przeznaczona dla mnie
jej los zwiastuje
nagłe zamilknięcie świerszczy
jeszcze ta jedna chwila
na rachunek sumienia
jeszcze jedno spojrzenie
na błękit nieba
austriacki manlicher powoli
wypada z ręki
a wszystko wokoło przyjmuje
szarą barwę
więc żegnaj Polsko miła
na krzyżu napisz: Nieznany
bo zabrakło czasu
na wypowiedzenia imienia
Tadeusz Isakowicz-Zaleski, Wiersze, Małe Wydawnictwo, Kraków 2006.
